Giữa nhịp phát triển mạnh mẽ của công nghiệp hóa, chuyển đổi số và đô thị thông minh, Bắc Ninh hôm nay đứng trước một yêu cầu mang tính chiến lược: phát triển nhanh nhưng không đánh mất bản sắc văn hóa. Giữ “hồn Kinh Bắc” không chỉ là bảo tồn di sản, mà còn là giữ gìn nền tảng tinh thần xã hội, bảo vệ sức mạnh nội sinh và góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại số.
1. Hồn Kinh Bắc trước thử thách của thời đại mới
Giữa nhịp đô thị hóa và sự bùng nổ của không gian số, những giá trị từng làm nên cốt cách Kinh Bắc đang đứng trước nhiều biến đổi chưa từng có. Một vùng đất có thể phát triển rất nhanh về kinh tế, nhưng nếu đánh mất bản sắc văn hóa thì sự phát triển ấy sẽ thiếu linh hồn.
Giữ hồn Kinh Bắc – Kiến tạo tương lai. (Nguồn ảnh: Internet)
Nhắc đến Bắc Ninh, người ta không chỉ nghĩ đến một trung tâm công nghiệp năng động của vùng Thủ đô, mà còn nhớ về miền quê văn hiến với mái đình cổ kính, lễ hội dân gian và những câu hát Quan họ đằm thắm. Từ lâu, Kinh Bắc được xem là vùng đất giàu truyền thống khoa bảng, nơi lưu giữ hệ thống di sản văn hóa đồ sộ cùng những giá trị đặc sắc về đạo lý, lối sống và tinh thần cộng đồng. Hiện nay, Bắc Ninh có hơn 4.100 di tích lịch sử - văn hóa, thuộc nhóm địa phương có mật độ di tích dày đặc nhất cả nước. Đó không chỉ là “bảo tàng sống” của lịch sử dân tộc, mà còn là cội nguồn tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này. Trải qua hàng trăm năm lịch sử, Kinh Bắc hình thành nên hệ giá trị văn hóa đặc sắc: trọng nghĩa tình, đề cao đạo học, coi trọng lễ nghĩa và giàu tinh thần cộng đồng. Đó chính là “căn cước tinh thần” của người dân nơi đây. Tuy nhiên, cùng với tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa thuộc nhóm nhanh nhất cả nước, Bắc Ninh đang chứng kiến những biến đổi mạnh mẽ chưa từng có. Từ một tỉnh thuần nông, Bắc Ninh đã trở thành trung tâm công nghiệp điện tử lớn của Việt Nam với hàng loạt khu công nghiệp quy mô lớn và tỷ lệ đô thị hóa tăng nhanh.
Sự phát triển ấy mang lại diện mạo mới, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức đối với văn hóa truyền thống. Không gian văn hóa làng xã bị thu hẹp; nhiều sinh hoạt cộng đồng dần mai một; một bộ phận giới trẻ hiểu rõ các trào lưu trên TikTok nhưng lại chưa từng nghe trọn vẹn một làn điệu Quan họ cổ. Ẩn phía sau sự thay đổi thị hiếu văn hóa là nguy cơ đứt gãy mạch nguồn truyền thống và suy giảm sức mạnh tinh thần cộng đồng.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng khẳng định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực để phát triển đất nước”. Điều đó cho thấy văn hóa không chỉ là lĩnh vực tinh thần đơn thuần, mà còn là yếu tố tạo nên bản lĩnh dân tộc và sự ổn định xã hội.
Một đô thị hiện đại nhưng đánh mất bản sắc sẽ trở nên vô hồn. Một vùng đất phát triển nhanh nhưng thiếu nền tảng văn hóa bền vững sẽ khó tạo ra sức mạnh nội sinh lâu dài. Bởi vậy, giữ gìn “hồn Kinh Bắc” hôm nay không chỉ là bảo tồn di sản, mà còn là yêu cầu chiến lược trong phát triển bền vững và bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội.
2. Từ làng Quan họ cổ đến khát vọng đô thị thông minh
Bắc Ninh đang bước vào hành trình xây dựng đô thị thông minh nhưng vẫn khát vọng giữ trọn “hồn Kinh Bắc”. Điều làm nên sức hấp dẫn lâu bền của Bắc Ninh không chỉ là những khu công nghiệp hiện đại, mà chính là chiều sâu văn hóa Kinh Bắc. Không phải ngẫu nhiên mà Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Quan họ không chỉ là nghệ thuật hát đối đáp, mà còn chứa đựng triết lý nhân văn sâu sắc về nghĩa tình, sự thanh lịch và tinh thần cộng đồng của người Kinh Bắc.
Đền Đô (Di tích Quốc gia đặc biệt thờ 8 vị vua nhà Lý) – Một điểm đến nổi tiếng ở Bắc Ninh. (Nguồn ảnh: Internet)
Hiện nay, Bắc Ninh có 72 làng Quan họ gốc được công nhận. Đó là những không gian lưu giữ gần như nguyên vẹn đời sống văn hóa Quan họ truyền thống với tục kết chạ, hát canh, hát hội và những chuẩn mực ứng xử giàu tính nhân văn.
Ngày nay, Bắc Ninh đang hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, xây dựng chính quyền số, kinh tế số và đô thị thông minh. Nhiều khu đô thị hiện đại mọc lên từng ngày; các tập đoàn công nghệ lớn hiện diện ngày càng nhiều; Bắc Ninh liên tục nằm trong nhóm địa phương dẫn đầu cả nước về thu hút vốn đầu tư nước ngoài và giá trị sản xuất công nghiệp.
Quá trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trong quản lý hành chính, giáo dục, y tế và sản xuất công nghiệp. Bắc Ninh cũng thuộc nhóm địa phương có tốc độ phát triển kinh tế số nhanh ở khu vực phía Bắc. Tuy nhiên, trong dòng chảy ấy, bài toán đặt ra không phải lựa chọn giữa truyền thống hay hiện đại, mà là dung hòa hai yếu tố ấy. Một đô thị thông minh không chỉ cần hạ tầng số hiện đại, mà còn cần chiều sâu văn hóa. Một thành phố đáng sống không chỉ có tốc độ tăng trưởng cao, mà còn phải giữ được ký ức cộng đồng và bản sắc riêng.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu “phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa và con người Việt Nam”. Điều đó cho thấy phát triển đất nước trong giai đoạn mới không chỉ là tăng trưởng kinh tế, mà còn là xây dựng hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập nhưng không hòa tan. Đối với Bắc Ninh, nếu đánh mất “hồn Kinh Bắc”, địa phương sẽ đánh mất chính lợi thế khác biệt và chiều sâu văn hóa của mình.
3. Văn hóa - nguồn lực mềm cho phát triển bền vững
Trong thời đại cạnh tranh bằng bản sắc và sức mạnh mềm, văn hóa Kinh Bắc đang trở thành nguồn lực nội sinh đặc biệt quan trọng. Văn hóa không chỉ gìn giữ quá khứ, mà còn mở đường cho tương lai. Khi các địa phương cạnh tranh ngày càng gay gắt, văn hóa đang trở thành “sức mạnh mềm” đặc biệt quan trọng. Một vùng đất có bản sắc riêng sẽ tạo được dấu ấn trong phát triển du lịch, thu hút đầu tư và xây dựng thương hiệu địa phương.
Đối với Bắc Ninh, văn hóa Kinh Bắc chính là nguồn tài nguyên quý giá. Hệ thống lễ hội truyền thống, dân ca Quan họ, tranh Đông Hồ, làng nghề thủ công và không gian văn hóa làng xã đều có thể trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch và kinh tế sáng tạo. Những năm gần đây, Bắc Ninh đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Nhiều làng Quan họ gốc được phục dựng; các câu lạc bộ Quan họ được duy trì; hoạt động quảng bá văn hóa trên nền tảng số ngày càng được chú trọng. Không ít nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài truyền dạy Quan họ cho lớp trẻ. Nhiều trường học đưa dân ca Quan họ vào hoạt động ngoại khóa nhằm giáo dục tình yêu quê hương và ý thức gìn giữ di sản.
Dạy hát Quan họ trong trường học ở Bắc Ninh. (Ảnh: Diệp Trương/TTXVN)
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, giàu lòng yêu nước, có trách nhiệm xã hội và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trở thành yêu cầu cấp thiết. Nhiều bạn trẻ Bắc Ninh sáng tạo nội dung số để quảng bá văn hóa quê hương trên TikTok, YouTube hay Facebook. Những video giới thiệu lễ hội Lim, làng tranh Đông Hồ hay các làn điệu Quan họ thu hút hàng trăm nghìn lượt xem cho thấy sức hấp dẫn của văn hóa Kinh Bắc trong không gian số.
Khi di sản được tiếp cận bằng ngôn ngữ của thời đại mới, văn hóa truyền thống không còn xa cách với giới trẻ mà trở thành niềm tự hào và nguồn cảm hứng sáng tạo. Chuyển đổi số vì thế không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn mở ra cơ hội lớn cho bảo tồn văn hóa. Một kho dữ liệu số về Quan họ hay bảo tàng số về văn hóa Kinh Bắc có thể giúp các giá trị truyền thống lan tỏa mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
3. Giữ hồn Kinh Bắc trước nguy cơ “đồng phục văn hóa”
Toàn cầu hóa và mạng xã hội mở ra cơ hội kết nối chưa từng có, nhưng cũng đặt văn hóa truyền thống trước nguy cơ bị hòa tan. Nhưng sự nguy hiểm nhất của “xâm lăng văn hóa” không phải sự ồn ào, mà là sự mai một âm thầm của bản sắc.
Bên cạnh cơ hội là những thách thức không nhỏ. Sự phát triển quá nhanh của đô thị hóa đang làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc văn hóa truyền thống. Nhiều không gian sinh hoạt cộng đồng bị thu hẹp; một số làng cổ dần mất đi nét nguyên bản. Đáng lo ngại hơn là nguy cơ “đồng phục văn hóa” trong thời đại mạng xã hội. Khi các xu hướng giải trí toàn cầu lan truyền với tốc độ chóng mặt, nhiều giá trị văn hóa bản địa đứng trước nguy cơ bị lép vế.
Một bộ phận giới trẻ hiểu rất rõ các trào lưu trên internet nhưng lại thiếu hiểu biết về di sản quê hương mình. Không ít nội dung trên TikTok cổ súy lối sống thực dụng, chạy theo sự nổi tiếng nhanh chóng, gây ảnh hưởng tiêu cực tới nhận thức và thẩm mỹ của giới trẻ. Nếu không có định hướng đúng đắn, giới trẻ rất dễ bị cuốn vào tâm lý chạy theo xu hướng, xem nhẹ giá trị truyền thống và xa rời chuẩn mực văn hóa tốt đẹp. Đó cũng là một dạng “xâm lăng văn hóa” mềm trong thời đại số - khi những giá trị lệch chuẩn dần tác động vào nhận thức và lối sống xã hội.
Trào lưu “té ngã khoe giàu” gây ra nhiều tranh cãi. (Nguồn ảnh: Internet)
Thực tế cho thấy, có thời điểm một số hình thức biểu diễn Quan họ bị sân khấu hóa, thương mại hóa quá mức, làm mất đi vẻ đẹp tinh tế vốn có. Một số lễ hội truyền thống xuất hiện biểu hiện phản cảm, xa rời ý nghĩa văn hóa ban đầu. Những hiện tượng đó là lời cảnh báo rằng văn hóa truyền thống có thể bị “giải trí hóa” nếu thiếu sự gìn giữ đúng hướng. Khi di sản chỉ còn được nhìn nhận như công cụ thu hút đám đông mà thiếu chiều sâu giá trị, bản sắc văn hóa sẽ dần bị mai một. Bởi văn hóa không chỉ là di sản, mà còn là “lá chắn mềm” bảo vệ nền tảng tinh thần xã hội trước các xu hướng lai căng, lệch chuẩn và những tác động tiêu cực từ không gian mạng.
4. Người trẻ và sứ mệnh lan tỏa văn hóa Kinh Bắc
Khi giới trẻ đưa chất liệu Kinh Bắc lên nền tảng số bằng tư duy sáng tạo mới, di sản truyền thống bắt đầu có thêm sức sống trong đời sống đương đại. Vì vậy, muốn văn hóa sống lâu bền, di sản phải bước ra khỏi bảo tàng để hiện diện trong đời sống hôm nay.
Poster “Bắc Bling”. (Nguồn: Internet)
Trong hành trình giữ hồn Kinh Bắc, thế hệ trẻ giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu lớp nghệ nhân cao tuổi là những người lưu giữ vốn quý truyền thống, thì thanh niên chính là lực lượng đưa văn hóa Kinh Bắc bước vào thời đại số. Nhiều bạn trẻ Bắc Ninh hiện nay đang tạo ra những cách tiếp cận mới đối với di sản quê hương. Có người sản xuất video giới thiệu văn hóa Quan họ như MC Hoàng Dung, “cô gái Quan họ” - ca sĩ Minh Ngọc; có nhóm sáng tạo các sản phẩm âm nhạc kết hợp chất liệu dân gian với hơi thở hiện đại.
Sự lan tỏa của tác phẩm “Bắc Bling” của nhạc sĩ Tuấn Cry (Nguyễn Sỹ Tuấn) do ca sĩ Hòa Minzy thể hiện là một gợi mở đáng suy ngẫm về cách bảo tồn văn hóa trong thời đại công nghệ số. Khi những chất liệu văn hóa Kinh Bắc được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, di sản truyền thống không còn đứng ngoài đời sống giới trẻ mà trở thành một phần của xu hướng đương đại.
Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với dễ dãi. Trong thực tế, không ít sản phẩm trên mạng xã hội lợi dụng yếu tố văn hóa truyền thống để “câu view”, bóp méo giá trị di sản hoặc chạy theo thị hiếu thấp. Điều đó đòi hỏi người trẻ không chỉ sáng tạo, mà còn phải có hiểu biết văn hóa, có trách nhiệm xã hội và bản lĩnh chọn lọc trước những xu hướng lệch chuẩn.
Điều đáng quý là ngày càng nhiều thanh niên hôm nay không nhìn văn hóa truyền thống như thứ thuộc về quá khứ, mà xem đó là nguồn cảm hứng để sáng tạo và khẳng định bản sắc. Quan họ sẽ không thể sống mãi nếu chỉ hiện diện trong bảo tàng hay các dịp lễ hội. Quan họ cần được sống trong cộng đồng, trong trường học, trên không gian mạng và trong đời sống tinh thần của thế hệ trẻ hôm nay.
5. Phát triển hiện đại nhưng không đánh rơi cội nguồn
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hóa luôn giữ vai trò nền tảng tinh thần của xã hội. Người từng khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Một địa phương muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào tốc độ tăng trưởng kinh tế. Sự phát triển ấy cần được nâng đỡ bằng nền tảng văn hóa vững chắc. Trong hành trình xây dựng đô thị thông minh, điều quan trọng không chỉ là ứng dụng công nghệ hiện đại, mà còn là xây dựng con người hiện đại trên nền tảng giá trị văn hóa truyền thống. Bởi vậy, xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam trong thời đại mới cần được xem là nhiệm vụ trung tâm của chiến lược phát triển văn hóa. Đó là con người yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm và có bản lĩnh văn hóa trước những tác động của toàn cầu hóa.
Mục tiêu đến năm 2045, Bắc Ninh là thành phố xanh, văn minh, mang đậm bản sắc văn hóa Kinh Bắc (Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025- 2030). (Ảnh: Internet)
Đối với Bắc Ninh, điều quan trọng không chỉ là xây dựng thêm nhiều khu đô thị hiện đại, mà còn phải xây dựng được một không gian sống mang đậm bản sắc Kinh Bắc - nơi con người vẫn giữ được nghĩa tình, sự thanh lịch và tinh thần cộng đồng giữa nhịp sống hiện đại. Giữ “hồn Kinh Bắc” không có nghĩa là níu kéo quá khứ hay từ chối hiện đại hóa. Ngược lại, đó chính là cách để Bắc Ninh phát triển nhanh nhưng vẫn phát triển bền vững, hiện đại nhưng không mất gốc.
Từ những làng Quan họ ven sông Cầu đến khát vọng đô thị thông minh hôm nay là hành trình chuyển mình mạnh mẽ của một vùng đất giàu truyền thống. Nhưng dù tương lai có đổi thay đến đâu, điều làm nên sức sống lâu bền của Bắc Ninh vẫn chính là chiều sâu văn hóa Kinh Bắc. Bởi suy cho cùng, công nghệ có thể làm nên những thành phố hiện đại, nhưng chỉ văn hóa mới làm nên linh hồn của một vùng đất. Hành trình xây dựng đô thị thông minh chỉ thực sự bền vững khi được nâng đỡ bằng văn hóa và bản lĩnh con người Kinh Bắc.
