Trong tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân không chỉ dừng lại ở việc ban hành các quy định pháp luật, mà còn đòi hỏi thiết lập những cơ chế đủ mạnh để bảo đảm thực thi hiệu quả trong thực tiễn. Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội, được thông qua ngày 24/6/2025 và có hiệu lực từ 01/01/2026, chính là một bước đi đáng chú ý theo hướng đó, khi lần đầu tiên thí điểm trao quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích cho Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND).
Đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 8 - Bắc Ninh tại Trung tâm Phục vụ HCC xã Liên Bão
Lấp “Khoảng trống” trong cơ chế bảo vệ quyền dân sự
Thực tiễn cho thấy, không ít vụ việc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của các nhóm yếu thế hoặc lợi ích công cộng không được khởi kiện kịp thời, thậm chí bị “Bỏ ngỏ”. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc các chủ thể bị xâm hại không đủ điều kiện, năng lực hoặc không dám đứng ra khởi kiện; trong khi đó, các cơ quan, tổ chức có liên quan lại chưa có cơ chế pháp lý rõ ràng để chủ động tham gia bảo vệ.
Chính trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 205/2025/QH15 ra đời đã tạo lập một “Cơ chế chủ động” cho VKSND - cơ quan thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp - được trực tiếp khởi kiện trong những trường hợp cần thiết. Đây không chỉ là sự mở rộng thẩm quyền, mà còn là sự chuyển đổi tư duy từ “kiểm sát thụ động” sang “bảo vệ chủ động”, góp phần khắc phục khoảng trống trong thực thi pháp luật dân sự.
Xác lập rõ đối tượng, phạm vi - bảo vệ đúng và trúng
Một điểm nổi bật của Nghị quyết là việc xác định rõ hai nhóm trọng tâm cần được bảo vệ: nhóm dễ bị tổn thương và các lĩnh vực liên quan đến lợi ích công. Việc “định danh” cụ thể các nhóm đối tượng như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai, người dân tộc thiểu số ở vùng khó khăn… không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn thể hiện rõ tính nhân văn và định hướng chính sách của Nhà nước.
Đồng thời, việc mở rộng phạm vi sang các lĩnh vực như môi trường, đất đai, tài sản công, an toàn thực phẩm, quyền lợi người tiêu dùng… cho thấy cách tiếp cận toàn diện, gắn bảo vệ quyền dân sự với bảo vệ trật tự công cộng và phát triển bền vững. Đây là những lĩnh vực thường có tính chất “Phi cá nhân”, khó xác định chủ thể khởi kiện cụ thể, nên rất cần một cơ chế đại diện công quyền đứng ra bảo vệ.
Quy trình chặt chẽ - bảo đảm không lạm quyền
Việc trao quyền khởi kiện cho VKSND, nếu không đi kèm cơ chế kiểm soát, có thể làm dấy lên lo ngại về khả năng lạm quyền. Tuy nhiên, Nghị quyết số 205/2025/QH15 đã thiết kế một quy trình nhiều tầng nấc, bảo đảm tính thận trọng và khách quan.
Theo đó, VKSND chỉ thực hiện quyền khởi kiện khi đã trải qua các bước: Tiếp nhận thông tin, kiểm tra - xác minh, làm việc với các bên liên quan, yêu cầu chấm dứt vi phạm và khắc phục hậu quả. Chỉ khi các biện pháp này không đạt hiệu quả và không có chủ thể nào đứng ra khởi kiện, VKSND mới tiến hành khởi kiện.
Quy trình này cho thấy rõ nguyên tắc: khởi kiện là “Biện pháp cuối cùng”, nhằm bảo đảm cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ quyền lợi và tránh can thiệp hành chính hóa quan hệ dân sự.
Tăng cường công cụ thực thi - nâng cao hiệu quả bảo vệ
Không chỉ dừng lại ở việc trao quyền khởi kiện, Nghị quyết còn trao cho VKSND các công cụ cần thiết để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ. Từ quyền yêu cầu cung cấp tài liệu, trưng cầu giám định, định giá tài sản, đến đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời… tất cả tạo thành một “Hệ sinh thái” pháp lý hỗ trợ quá trình bảo vệ quyền dân sự.
Đáng chú ý, trách nhiệm phối hợp của các cơ quan, tổ chức, cá nhân cũng được quy định rõ, với thời hạn cụ thể trong việc cung cấp thông tin, tài liệu. Điều này góp phần khắc phục tình trạng chậm trễ, né tránh trách nhiệm - một trong những “Điểm nghẽn” lâu nay trong xử lý các vụ việc dân sự phức tạp.
Từ chính sách đến thực tiễn: Vai trò của Nhân dân
Dù cơ chế có hoàn thiện đến đâu, hiệu quả thực thi vẫn phụ thuộc lớn vào sự tham gia của xã hội. Nghị quyết số 205/2025/QH15 đặc biệt nhấn mạnh vai trò của Nhân dân trong việc phát hiện, phản ánh các hành vi vi phạm. Đây không chỉ là nguồn thông tin quan trọng, mà còn là biểu hiện của một xã hội pháp quyền, nơi người dân chủ động tham gia vào quá trình bảo vệ công lý.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc tận dụng các kênh thông tin đại chúng, mạng xã hội để tiếp nhận phản ánh cũng mở ra cơ hội nâng cao tính minh bạch, kịp thời trong xử lý vụ việc.
Ý nghĩa và kỳ vọng
Có thể nói, Nghị quyết số 205/2025/QH15 không chỉ mang ý nghĩa thử nghiệm một cơ chế pháp lý mới, mà còn phản ánh sự chuyển biến trong tư duy lập pháp: từ “Quản lý” sang “Phục vụ”, từ “Bị động” sang “Chủ động” trong bảo vệ quyền con người.
Nếu được triển khai đồng bộ, hiệu quả, Nghị quyết sẽ góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân vào hệ thống tư pháp, đồng thời tạo tiền đề quan trọng để thể chế hóa lâu dài cơ chế khởi kiện công ích trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
Trong một xã hội hướng tới công bằng và phát triển bền vững, việc không để bất kỳ quyền lợi chính đáng nào bị bỏ lại phía sau chính là thước đo quan trọng của tiến bộ. Nghị quyết số 205/2025/QH15, với tinh thần nhân văn và cách tiếp cận thực tiễn, đang mở ra một hướng đi mới để hiện thực hóa mục tiêu đó.
Một số hình ảnh hướng dẫn tại Trung tâm Phục vụ HCC xã Liên Bão:
